چگونه فرزند مسئولیت پذیر داشته باشیم؟
تربیت فرزند مسئولیت پذیر زمینه موفقیت آینده او را فراهم میکند. مسئولیت پذیری در کودکان شامل جنبههای گوناگونی از جمله خود انضباطی و توانایی تصمیم گیری متفکرانه است. نقش والدین این است که آن ها را در آشنایی و پذیرش مسئولیتها به گونهای راهنمایی کنند که در سنین بالاتر افرادی مسئول باشند. والدین باید از روش ها و تکنیک هایی استفاده کنند تا مسئولیت پذیری فرزندان افزایش پیدا کند. گر میخواهید بدانید چگونه فرزند مسئولیت پذیر داشته باشیم در این مقاله با ما همراه باشید.
افزایش مسئولیت پذیری فرزندان
مفهوم مسئولیت پذیری فرزند پیچیده است و با بزرگ شدن آن ها تغییر پیدا میکند. مسئولیت پذیری در کودکان در اصل جوابگو بودن در قبال کارهای خود، انجام وظایف در خانه، مدرسه و محیطهای اجتماعی است. آموزش مسئولیت پذیری به فرزند به معنای نوعی از کمک به اوست تا بتواند بفهمد که کارهایش عواقبی دارند و در زندگی خود و اطرافیانش تاثیر میگذارند.
مسئولیت پذیری کودکان در سنین پایین تر میتواند با کارهای سادهای مانند مرتب کردن اسباب بازیها یا کمک به چیدن میز شروع شود. به مرور که بچهها بزرگ تر میشوند، این احساس مسئولیت گسترش مییابد و وظایف پیچیدهتری مانند انجام به موقع تکالیف، مراقبت از حیوانات خانگی یا مشارکت در کارهای خانه را نیز شامل میشود. هدف این است که بچهها به تدریج ظرفیت خود را برای به عهده گرفتن مسئولیتهای چالش برانگیز افزایش دهند به طوری که در بزرگسالی زندگی خود را به طور مستقل مدیریت کنند. در ادامه به بررسی بعضی از روشها برای افزایش مسئولیت پذیری فرزندان میپردازیم:
1. مشارکت دادن کودکان در کارها
یکی از مؤثرترین راهها برای تربیت فرزند مسئولیت پذیر، مشارکت دادن او در کارهای روزمره است. وقتی کودکان در کارهایی شرکت میکنند که به نحوی به خانواده یا جامعه کمک میکند، اهمیت انجام وظایف و همچنین ارزش مشارکت در کارها را یاد میگیرند. این مشارکت باید متناسب با سن فرزندان باشد و وظایفی که تعیین می شوند نیز در حد توانایی آن ها باشد. به عنوان مثال کودکان خردسال میتوانند در کارهای ساده مانند مرتب کردن لباسهای شسته شده یا آبیاری گیاهان کمک کنند. وقتی بچهها بزرگتر شدند میتوانند مسئولیتهای مهمتری مانند پختن غذا یا سازماندهی یک گردش خانوادگی را به عهده بگیرند.
2. والدین؛ الگوهای مسئولیت پذیری برای فرزندان
کودکان از بزرگسالان اطراف و به ویژه از والدین خود چیزهای زیادی یاد میگیرند. الگوبرداری از رفتار مسئولانه یکی از مهمترین روشها برای آموزش مسئولیت پذیری به فرزند است. اگر والدین مسئولیت پذیر، صادق و قابل اعتماد باشند احتمال بیشتری وجود دارد که کودکان این رفتارها را الگو برداری کنند و یاد بگیرند.
برای مثال هنگامی که یکی از والدین به وعدههای خود عمل میکند مثلا در رویداد مدرسه شرکت میکند یا برای بازی کردن با بچه وقت میگذارد، کودک اهمیت عمل کردن به قول را یاد میگیرد. به همین ترتیب وقتی والدین مسئولیت اشتباهات خود را به عهده میگیرند مثلا به خاطر داد زدن سر بچه عذرخواهی میکنند، کودکان میفهمند اشتباه کردن در صورتی موضوع چالش برانگیزی نیست که احساس مسئولیت داشته باشند و اشتباه خود را جبران کنند.
3. استفاده نکردن از لحن دستوری
نحوه ارتباط والدین با فرزندان نقش بسزایی در تربیت فرزند مسئولیت پذیر دارد. استفاده از لحن آمرانه یا دستوری اغلب میتواند منجر به مقاومت یا رنجش فرزند شود که مانع از تمایل او برای قبول مسئولیتها میشود. در این گونه موارد رویکرد مشارکتی و محترمانهتر توصیه میشود. مثلا به جای گفتن اینکه «الان اتاقت را تمیز کن» بهتر است والدین از عبارت «بیا اتاقت را تمیز کنیم تا جایی برای بازی و استراحت داشته باشی» استفاده کنند.
4. توضیح چرایی و دلایل کارها به فرزندان
توضیح چرایی کارها و مسئولیتها برای کمک به کودکان برای داشتن آشنایی بیشتر از دلایل کار محول شده به آن ها بسیار مهم است. وقتی بچهها میدانند که چرا از آن ها خواسته میشود کاری انجام دهند به احتمال زیاد اهمیت انجام آن کار را بهتر درک میکنند و آن را جدی میگیرند.
به عنوان مثال اگر از کودک خواسته شود بازیافت کند توضیح مزایای زیست محیطی بازیافت این کار را معنادارتر میکند؛ مثلا «ما بازیافت میکنیم تا به محافظت از سیاره خود و کاهش ضایعات کمک کنیم»، این نوع حرف زدن با فرزندان باعث میشود که آن ها حتی زمانی که تحت نظر شما نیستند انتخابهای مسئولانهای داشته باشند.
5. ایجاد قوانین مشخص و شفاف
قوانین مشخص و معین چارچوبی برای فرزند مسئولیت پذیر فراهم میکند. کودکان باید بدانند که چه انتظاراتی از آن ها میرود تا بتوانند این انتظارات را به شکل درست برآورده کنند. مهم است قوانینی که برای رفتار مسئولانه وضع می شوند به میزان کافی شفاف باشند. به عنوان مثال به جای قانون مبهمی مانند «مسئولیت وسایلت را داشته باش» یک قانون مشخص این است که «اسباب بازیهایت را بعد از بازی جمع کن» قوانین مشخص به کودکان دستورالعملهای واضحی میدهد که باید از آنها پیروی کنند که به آنها کمک میکند مسئولیتهای خود را بهتر درک کنند.
6. تشویق برای افزایش مسئولیت پذیری فرزندان
تشویق کردن نقش بسزایی در پرورش مسئولیت پذیری کودک دارد. وقتی کودکان به خاطر مسئولیت پذیر بودن مورد تشویق قرار میگیرند احتمال تکرار آن رفتار در آینده بیشتر میشود. تشویق کردن باعث میشود که احساس کنند تلاش آن ها دیده شده و مورد تقدیر قرار گرفته است. تقویت اعتماد به نفس به آن ها انگیزه میدهد که به مسئولیتپذیر بودن خود و رفتارهای مسئولانه ادامه بدهند.
7. آموزش مسئولیت پذیری در برابر خود و دیگران
فرزند مسئولیت پذیر فقط وظایف خودش را انجام نمیدهد و مستلزم پاسخگویی در برابر خود و دیگران نیز هست. آموزش به کودکان برای پذیرفتن مسئولیت در برابر خود و اطرافیان برای تبدیل شدن آن ها به افرادی مهربان و همدل ضروری است. کودکان باید یاد بگیرند که در قبال دیگران نیز مسئولیت پذیر باشند، چه در کمک به خواهر و برادر در انجام تکالیف یا مهربان بودن با همکلاسی. دانستن اینکه رفتار ها و کارهای آن ها میتواند روی دیگران تأثیر بگذارد به کودکان کمک میکند تا حس همدلی و مسئولیت اجتماعی داشته باشند.
8. ایجاد فضای تجربه عواقب بی مسئولیتی توسط فرزند
تجربه کردن پیامدهای کارها، یکی از موثرترین روشها برای آموزش مسئولیت پذیری به فرزندان است. وقتی کودکان و نوجوانان با عواقب انتخابهای خود روبرو میشوند درک بهتری از اینکه چرا رفتار مسئولانه مهم است پیدا میکنند. به عنوان مثال اگر کودکی تکالیف خود را جا بگذارد اجازه دادن به مواجهه با پیامدهای نمره پایینتر یا توبیخ شدن توسط معلم میتواند درس قدرتمندی باشد. ممکن است وسوسه شوید که وارد عمل شده و خودتان مشکل را حل کنید اما اجازه دادن به تجربه عواقب بی مسئولیتی توسط فرزند به او کمک میکند تا اهمیت مسئولیت پذیری را بهتر درک کند.
9. تبدیل کارها و وظایف به سرگرمی
لذت بخش کردن کارها و وظایف راهی عالی برای تشویق مسئولیت پذیری فرزندان در خانواده است. وقتی کارها و وظایف شبیه بازی باشند کودکان با میل و رغبت در آن ها شرکت کرده و نگرش مثبتی به انجام کارها پیدا میکنند. میتوان با تبدیل کارهای روزمره به بازی یا چالش به این هدف یعنی تربیت فرزند مسئولیت پذیر رسید. برای مثال تنظیم یک تایمر و دیدن اینکه چه کسی میتواند سریعتر اتاق را تمیز کند، وظیفه تمیزکاری را سرگرمکننده میکند. روش دیگر این است که موسیقی یا جایزه را در کار بگنجانید مثلا در حالی که بجهها کارهایشان را انجام میدهند، آهنگ مورد علاقهشان را پخش کنید.
10. فرصت دادن به فرزندان برای حل مشکلات
حل مسئله یک مهارت مهم است که با مسئولیت پذیری کودکان همراه میشود. تشویق کودک به حل مشکلات خود به او کمک میکند تا تفکر انتقادی و تواناییهای تصمیم گیری را رشد دهد. وقتی کودک با چالشی روبرو میشود به جای ارائه فوری راه حل میتوانید او را در فرآیند کشف راه حل راهنمایی کنید. به عنوان مثال اگر کودکی با یک مشکل مواجه است میتوانید سؤالاتی از این قبیل بپرسید: «به نظرت در مرحله بعد چه کاری را امتحان کنیم؟». وادار کردن او به پیدا کردن راه حل راه مناسبی برای تقویت حس مسئولیت پذیری است.
کلام آخر
آموزش مسئولیت پذیری به کودکان فرآیندی تدریجی است که نیازمند صبر و زمان است. با استفاده از برخی روش ها که در این مقاله ارائه شد، میتوانید به فرزند خود کمک کنید تا به فرزند مسئولیت پذیر تبدیل شود. با القای احساس مسئولیت از سنین پایین، فرزندان خود را در مسیر موفقیت فردی و اجتماعی قرار میدهید و مطمئن میشوید که آنها به بزرگسالانی وظیفه شناس و قابل اعتماد تبدیل میشوند. در صورتی که با مشکل بی مسئولیتی فرزندان رو به رو هستید و نیاز به کسب اطلاعات بیشتر دارید می توانید از مشاوره مسئولیت پذیری فرزندان در روانشناسی پویا استفاده کنید.
منابع