عملکرد تربیتی خانواده از موضوعات مهم و حساس است که بر زندگی و سرنوشت مردم ارتباط تنگاتنگی دارد و هرگز نمی تواند به عنوان مسئله ای ثانویه قرارگیرد. چراکه هسته تشکیل جامعه، خانواده است. ماهیت و فضای روانی خانواده که شامل روابط عاطفی والدین با فرزندان، فرزندان با یکدیگر و والدین با یکدیگر است می تواند در ایجاد سازگاری، سلامت روانی، رشد مهارت های اجتماعی و موفقیت تحصیلی و شغلی فرزندان نقش تسهیل کننده یا بازدارنده ای داشته باشد.

شیوه های تربیتی والدین نقش مهمی در رشد و نمو روانی اجتماعی نوجوانان، ارتباطات خانوادگی، موفقیت های تحصیلی، توانایی تصمیم گیری و اعتماد به نفس آنان ایفا می کند. بنابراین شیوه های فرزندپروری عامل تعیین کننده و اثرگذاری هستند که نقش مهمی در آسیب شناسی روانی و رشد کودکان بازی می کنند.

والدین با بکارگیری این سبک ها و با انتقال ارزش های اخلاقی، اجتماعی و نگرش ها نقش تعیین کننده ای در رشد و شخصیت فرزندان ایفا می کنند و آن ها را برای زندگی پرفراز و نشیب مهیا می سازند. با توجه به یافته های تجربی رابطه تنگاتنگی بین شیوه های فرزندپروری والدین و تحول بهنجار یا نابهنجار کودکان ازجمله بلوغ اجتماعی نوجوانان، سلامت روحی و روانی، هویت و طبقه اجتماعی، ارزش های اجتماعی، خصوصیات رفتار اجتماعی شدن و سبک های مقابله وجود دارد.

فرزند پروری فعالیت پیچیده ای است که شامل روش ها و رفتارهای ویژه ای است که به صورت مجزا یا در تعامل با یکدیگر روی رشد کودک تاثیرمی گذارد. درواقع پایه واساس شیوه فرزند پروری حاکی از تلاش های والدین برای کنترل و اجتماعی کردن کودکان است.

 تأثیر شیوه‌های فرزندپروری

بامریند در مطالعات خود سه ویژگی را آشکار می سازد که روش موثر را از روش های نه چندان موثر فرزند پروری جدا می سازد، این سه ویژگی عبارتند از: پذیرش روابط نزدیک، کنترل و استقلال دادن. او از تعامل این ویژگی ها سه سبک فرزند پروری را بنیان نهاده است. سبک والدگری مقتدرانه، سبک والدگری مستبدانه و سبک والدگری سهل گیرانه.

نقش مذهب در تربیت

شیوه‌های فرزندپروری والدین تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارد، اولین مورد مذهبی بودن و دینداری والدین است. یونگ معتقد است اعتقاد و آیین های مذهبی از لحاظ بهداشت روانی اهمیت خاصی دارند. مذهبی بودن والدین نظام عملی مبتنی بر اعتقادات در قلمرو فردی و اجتماعی است که بدون شک در سبک های فرزند پروری آن ها تاثیرمی گذارد چرا که فرزندان از والدین الگو می گیرند و رعایت اصول دینی می تواند نگاه کودکان را به زندگی و مسائل مذهبی تغییر دهد.

زیرا کودک بیشتر وقت خود را درخانواده سپری می کند و پیوسته رفتارهای آنها را مشاهده و از آنها تقلید و پیروی می کند. میزان مذهبی بودن افراد به آموزش های دوران کودکی، مدارس، تحول شناختی، نیازهای روان شناختی، نوع فرزند پروری و چرخه ی زندگی خانواده وابسته است.

طبق پژوهش‌های انجام شده سال 2012 تحقیقی درمورد نوجوانان یازده تا شانزده سال صورت گرفت که نشان می دهد باورها و اعتقادات والدین مذهبی بر نوجوانان و شیوه ی زندگی و تربیتی آنها تاثیرگذار است، دین بخش جدایی ناپذیری از زندگی والدین و فرزندان است و جدا کردن این از زندگی روزانه فرزندان دشوار است.

تأثیر رسانه‌ها در عملکرد تربیتی خانواده

رسانه ها هم می توانند به سبک های فرزند پروری والدین و چالش های درون خانواده موثر واقع شوند. در واقع رسانه ها می توانند به صورت پنهان قالب های خاص فرهنگی را در ذهن فرد ایجاد کنند و این قالب ها در روابط موجود در خانواده و فرزندان تاثیر می گذارند.

اگرچه رسانه ها شمشیر دولبه هستند در برخی موارد باعث افزایش سطح آگاهی و اطلاعات خانواده شده و در مواردی هم خود عامل ایجاد ناهنجاری در سطح خانواده بوده اند.کارلسون معتقد است که رسانه دروازه ای است که از طریق آن فرهنگ جامعه به افراد منتقل می شود.

وضعیت اقتصادی خانواده

عامل دیگری که بر سبک های فرزند پروری والدین تاثیرمی گذارد، اقتصاد و درآمد خانواده است. کسب درآمد بیشتر و همچنین آگاه بودن به چگونگی مصرف درآمد به مدیریت خانواده بستگی دارد. همچنین انتخاب شیوه های بهتر در اقتصاد خانواده و کاهش نیاز اعضای آن نشان دهنده تدبیر و هنر مدیریت سرپرست خانواده است.

بسیاری از مشکلات خانواده ها مانند جدایی همسران، ناسازگاری در خانواده ها، تربیت فرزندان، وضعیت تحصیلی خوب، انحرافات و کج روی فرزندان ریشه در مشکلات اقتصادی خانواده دارد. وضعیت اقتصادی و توانایی درآمد زایی خانواده همواره در مباحث فرزند پروری مورد توجه و بررسی قرارگرفته است.

در پژوهش کوپر که در زمینه فقرخانواده ومیزان مشارکت والدین درامورمدرسه وتربیتی صورت گرفته است، نشان می دهد که مشکلات اقتصادی به خصوص فقر در زندگی خانواده و فرزندان تاثیر منفی به جا گذاشته است چرا که تجربه کردن فقر بسیار ناراحت کننده و تلخ است و در سلامت روحی و روانی و روابط اجتماعی تاثیر منفی به جای می گذارد و آنها همیشه در استرس و افسردگی به سرمی برند.

با توجه به نتایج پژوهش نشان می دهد که باورها و اعتقادات آنها در روش های تربیتی فرزندانشان تاثیر می گذارد و مذهبی بودن والدین در بردارنده زمینه ها و عوامل تاثیرگذار است. شباهت میان شرکت کنندگان در سه سبک مقتدرانه، مستبدانه و سهل گیرانه به دینی شدن فرزندان، پوشش و عفاف و الگوگیری از والدین مربوط است.

جمع بندی

نتایج به گونه ای است که والدین سبک مقتدرانه و مستبدانه برای خانواده اهمیت بیشتری قائل اند ولی والدین سبک سهل گیرانه دیگر عوامل را در اولویت قرارمی دهند و برای خانواده ارزش کمتری قائل اند. شرکت کنندگان سبک مقتدرانه بیشترین امتیاز را کسب کرده اند. نتایج نشان می دهند که شرکت کنندگان سبک مقتدرانه بیشتر تحت تاثیر اعتقادات و باورهای دینی خود درتربیت فرزندان قراردارند و والدینی که از اعتقادات و باورهای دینی قوی تری برخوردارند درتربیت فرزندان خود بیشتر از سبک مقتدرانه بهره می گیرند.

در سبک مقتدرانه والدین بیشتر تحت تاثیر اعتقادات و باورهای دینی خودشان قرار دارند. طبق پژوهشها خانواده و فضای فرهنگی آن موثرترین عامل انتقال فرهنگ و رکن بنیادی جامعه است که پیوسته در حال تاثیرپذیری و تاثیرگذاری دوسویه از فرهنگ و عوامل اجتماعی است. انسان در خانواده به هویت و شخصیت دست پیدا می کند و در خانواده سالم است که افراد به تکامل معنوی و اخلاقی می رسند.

شرایط اقتصادی خانواده نیز در تعیین سیر فرزندپروری والدین تاثیر دارد که شامل اقتصاد خانواده و مدیریت کردن آن توسط والدین است اشاره می کند. اگر والدین آگاهی و شناخت لازم درخصوص سبک ها و عوامل موثر در آن ها داشته باشند و در رفتار با فرزندان خود این آگاهی را منعکس کنند، قطعا در تربیت فرزندان خود موفق ترخواهند بود.

طبق نتایج تحقیقات مناسب ترین شیوه والدین همان شیوه قاطع و اطمینان بخش است چون شیوه مستبدانه و سهل گیرانه در نتایج تربیت آن ها تاثیر منفی می گذارد و باعث انحراف و کج روی هدف های تربیتی می شود و هیچ کدام مناسب فرزندانشان نیست، درحالیکه درسبک مقتدرانه فرزندان متناسب با موقعیت وامکانات خود حق دخالت در اداره خانه و اظهار نظر درباره مسائل را دارند.

دراین شیوه والدین و فرزندان به درک متقابلی از یکدیگرمی رسند و میان آنها ارتباط متقابل و دوجانبه برقرار می شود درغیراین صورت باید خود را برای مواجهه با عواقب منفی و مخرب آن آماده سازند.

منبع: بررسی عوامل موثردرشکل گیری سبک های فرزندپروری شهرستان اندیمشک

نویسندگان: خانم جمیله علم الهدی وخانم مهوش میری